CARPETGALLERY

inhoud: 

KVT                  Deventer tapijt                  brochure De Tapijtindustrie                                                                                            HOME

 


Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken (K.V.T.) was een tapijtfabriek aanvankelijk gevestigd in Deventer en verwierf bekendheid door de fabricage (knopen) van de zogenoemde Deventer tapijten

 

 

 

 

"teksten beschikbaar onder CC-BY-SA/GFDL"

Naam Tapijtfabriek (Kon. Vereenigde Tapijtfabriek) 
Type bedrijf Tapijtfabriek (KVT), vh fabriek in tapijten, zeildoeken e.d. 
Merknamen Smyrna-, Deventertapijt 
Oprichting 24-8-1797 
Gesloten 1978 
Eigenaar P.Calcar & co., Birnie, W.F. Kronenberg (1848-1892) 
Opmerkingen In 1777 door Zwitser Gautier Zindel een voorschot ontvangen van f 6000,= om een katoenfabriek op te richten. Hem lukte het echter niet. Daarna een dweilenfabriek opgericht door P en W. Boers. Uiteindelijk opgericht als werkgelegenheidsproject door G. Birnie en Sauret (tapijten, zeildoeken). In 1816 werkten er 150, in 1819 200, in 1846 226, in 1858 345 man. V.a. 1813 Smyrnatapijten, in 1906 staking, in 1919 opgegaan in KVT (met Moordrecht, Stevens & Zn Rotterdam, Den Haag) Ontwerpers: o.a. Colebrander, 
Bron van informatie Berkenv (30/31 en 142), DJB '97 (61), DN (108), NAL (96), Boek over het bedrijf Deventer Industrie (1907), p. 41 Artikel in Elsevier (1907) Deventer haar nijverheid, 1931, p. 108 
Adres + Plaats Nieuwstraat tot 1904, daarna Smyrnastraat 

Geschiedenis

Aan het eind van de 18e eeuw heerste in het oosten van Nederland grote werkloosheid. In Deventer werd in samenwerking met het stadsbestuur door George Birnie en Philippus Sauret een textielfabriek voor de fabricage van tapit en zeildoek ingericht. In de fabriek gingen vijftig armen en hun kinderen werken. In 1816 werkten er ruim 150 arbeiders en in het midden van de 19e eeuw ongeveer 225. Het bedrijf aan de Nieuwstraat groeide uit tot een flinke fabriek. Toen het gebouw te klein werd bouwde men in 1904 een nieuwe fabriek aan de rand van de stad. De straat werd later de Smyrnastraat genoemd.

In 1816 kwam de echtgenote van Rutger Jan Schimmelpenninck met een beschadigd oosters tapijt naar de fabriek van tapijten en zeildoek van Birnie en Sauret aan de Nieuwstraat. Zij vroeg of het zou lukken om het tapijt te maken, dat lukte. Het tapijt werd gerepareerd. Door dit voorval kwam men op het idee om, naar het voorbeeld van originele oosterse tapijten, soortgelijke tapijten te gaan knopen. De tapijtfabriek specialiseerde zich daarna in het maken van zogenaamde Smyrnatapijten, genoemd naar de stad Smyrna in Turkije.

Een onderdirecteur van de fabriek, Hendrikus Johannes Peters, begon in 1907 voor zichzelf en stichtte een nieuwe fabriek van mechanisch geweven tapijten met een ververij. Deze tapijtfabriek van Peters was gevestigd aan de Lange Zandstraat. In 1919 ging de tapijtfabriek aan de Smyrnastraat in Deventer samen met twee andere tapijtfabrieken in het land. Het nieuwe bedrijf werd de 'Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken' (KVT) genoemd. In 1978 werd de fabricage van tapijten in de vestiging in Deventer gestopt.

De fusie

De Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken te Moordrecht (KVT) werd op 25 maart 1919 opgericht. Dit was het resultaat van een fusie tussen de Koninklijke Deventer Tapijtfabriek te Deventer, de 's-Gravenhaagsche Smyrnatapijtfabriek te Den Haag en de Koninklijke Kralingsche Tapijtfabriek 'Werklust' van de firma W. Stevens & Zn. te Rotterdam. De firma Stevens bezat tevens twee fabrieken (Zuidplas en IJsselvrucht) te Moordrecht. De firma Stevens was bij de oprichting van de KVT veruit de belangrijkste fusiepartner. Het hoofdkantoor werd dan ook in Rotterdam gevestigd en de leiding kwam grotendeels in handen van de familie Stevens.

 Producten

De KVT produceerde tapijten, lopers, karpetten en matten van wol en kokos. Er waren zowel machinaal geknoopte producten (onder andere Darrab) als handgeknoopte (Smyrna, Deventer handgeknoopt). In de loop van de jaren nam het aantal producten en ook het aantal vestigingen toe. De KVT richtte in de jaren dertig vestigingen in Frankrijk en Indo-China op en opende toonzalen in Amsterdam en Groningen. Bij het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 werd het fabriekscomplex aldaar grotendeels verwoest. De fabricage werd overgeheveld naar Moordrecht waar een nieuw fabriekspand naast de fabriek 'IJsselvrucht' werd gebouwd en waar na de oorlog ook het hoofdkantoor werd gevestigd. De jaren vijftig en zestig vormden een bloeiperiode voor de KVT. Het bedrijf speelde een belangrijke rol in het Moordrechtse leven. Een groot deel van de inwoners van Moordrecht werkte in de fabriek. Het bedrijf bouwde woningen en een badhuis voor de werknemers en het bezat een bloeiende personeelsvereniging en een eigen fanfare. Regelmatig werden er open dagen, excursies en andere festiviteiten georganiseerd.

Het einde

Vanaf eind jaren zestig werd de tapijtmarkt echter krapper. De belangstelling van de consument voor tapijten, lopers en karpetten nam af en concurrentie vanuit lagelonenlanden deed zich voelen. De KVT wist zich aanvankelijk goed te handhaven doordat zij zich toelegde op kwaliteitsproducten en speciale opdrachten. In 1975 werd het bedrijf overgenomen door Youghal Carpets Ltd. te Cork, Ierland. De fabriek in Deventer moest in 1978 sluiten. In 1987 werd de KVT samen met Youghal Carpets overgenomen door Coats Viyella Ltd. te Manchester. In 1990 werd het bedrijf doorverkocht aan Van Besouw te Goirle. Vanaf dat moment was Moordrecht alleen nog een productievestiging. In 1995 ging Van Besouw failliet. Het fabriekscomplex in Moordrecht werd verkocht en afgebroken en maakte plaats voor woningbouw. Alleen de watertoren, die de KVT had laten bouwen en die behalve het bedrijf zelf ook lange tijd de gemeente Moordrecht van water voorzag, is blijven staan.

Deventer tapijten zijn onder meer geleverd aan het Koninklijk Paleis op de Dam in Amsterdam. In 1903-1904 werd er een Deventer tapijt geleverd aan de Ridderzaal en het oude gebouw van de Tweede Kamer in Den Haag.

 

Het knopen van een Deventer Smyrnatapijt

Het knopen van een Deventer Smyrnatapijt

Deventertapijt op de trap van stoomschip 'De Statendam'. 

Deventer tapijt op de trap van stoomschip 'De Statendam'



fabricage van handgeknoopt tapijt in Rotterdam, 1920
     

Deventer tapijt

Deventer tapijt is een in Nederland met de hand geknoopt tapijt.

 

Historische achtergrond en ontwikkeling

In Europa komen de eerste oosterse tapijten gedurende de middeleeuwen, vooralsnog alleen in paliezen en in de huizen van de zeer rijken. Op schilderijen zien we vanaf de 13de eeuw tapijten afgebeeld, Marco Polo roemt de kwaliteiten van de tapijten uit Konia (Turkije). In deze tijd zijn het vooral tapijten afkomstig uit het Ottomaanse Rijk (Turkije) en enkele zeldzame exemplaren uit het toen Islamitische Spanje. In Spanje was er al vanaf het midden van de Middeleeuwen een productie van zogenaamde Moorse tapijten. Later in de 15de en 16de eeuw komen er steeds meer tapijten uit de Balkanlanden, de handelsroute vanuit Turkije lag toen via die landen. Eind 16e t/m 18e eeuw worden ook de veel fijnere Perzische tapijten geïmporteerd door de Hollandse, Portugese en Franse handel die vanaf 1600 steeds belangrijker wordt.

Als eerste in Frankrijk ziet men in dat, in plaats van import, het beter is een eigen product te vervaardigen. Zowel voor de werkgelegenheid als voor het prestige geeft Hendrik IV van Frankrijk (1589-1610) in 1608 opdracht aan Pierre DuPont om de productie van handgeknoopte tapijten te beginnen. Na een ruzie tussen de 2 ondernemers DuPont en Simon Lourdet, wordt in 1615 door Lourdet een fabriek ingericht in een voormalige zeepfabriek (Savonnerie) op de Quai de Chaillot in Parijs. Lodewijk XIII van Frankrijk (1610-1643) verleent in 1627 aan het duo een privilege om gedurende 18 jaar als enigen in Frankrijk tapijten op Turkse wijze te vervaardigen. Deze en ook tapijten uit andere delen van Frankrijk worden meestal aangeduid als Savonnerie-tapijt, vooral de oude producten zijn ook nu nog zeer gezocht en daardoor erg kostbaar. De ontwerpen ontwikkelden zich al snel tot een geheel eigen stijl die afhankelijk was van de heersende mode.                                     

In Engeland (1755) en Nederland (1816) start de productie van eigen handgeknoopte tapijten veel later, de handel voorzag in voldoende tapijten uit Perzië en Turkije. De prestigemotieven speelden een minder sterke rol dan in Frankrijk en het zijn vooral overwegingen ter bevordering van de werkgelegenheid die de productie aanmoedigen. Ook de afscheiding van België in 1830 had invloed op het welvaren van de Nederlandse tapijtindustrie omdat de handel in Doornikse tapijten sterk afnam.

Naamgeving

In Nederland zijn in de 19e eeuw meerdere tapijtfabrieken die handgeknoopte tapijten vervaardigen. De eerste benaming was meestal Smyrnasch tapijt, genoemd naar de Turkse stad Smyrna die in die tijd de overslagplaats van oosterse en Perzische tapijten is. Ook benamingen als Doorniks-, Baarns-, Kralingsch- en Hilversums tapijt worden gebruikt. Toch heeft de benaming Deventer tapijt de tijd doorstaan en is vanaf het begin van de 20e eeuw de naam voor een Nederland handgeknoopt tapijt, deze naam is ook internationaal geaccepteerd

Deventer tapijt

Vanaf 1816 begint in Deventer de productie van zogenaamde Smyrnasche tapijten. Deze tapijten worden met de hand geknoopt met dikke wol op een wollen ketting en inslag. Het ontwerp van de tapijten wordt van te voren zorgvuldig ontworpen en getekend op een patroontekening. De wollen pooldraden zijn veel dikker dan bij de oosterse tapijten gebruikelijk is en dat resulteert in slechts 2 à 4 knopen per vierkante centimeter. Een Perzisch tapijt heeft een knoopdichtheid van 20 à 100 knopen per cm² waardoor de geknoopte patronen veel fijner kunnen zijn. Om de tapijten te verkopen worden zogenaamde presentatietekeningen vervaardigd waarop een kwart van een tapijt is weergeven, de verkoper toont de klant met behulp van twee spiegels het aanzien van het gehele tapijt. Na de keuze uit een van de ontwerpen en wordt het kleed daarna in de gewenste maat geknoopt.
De patronen zijn in de beginperiode vooral geïnspireerd door motieven uit oosterse tapijten dan wel in Empire of Classicistische stijl.
Eind 19e eeuw geven een aantal bekende ontwerpers een totaal andere richting aan de ontwerpen. Met name Theodoor Christiaan Adriaan Colenbrander (1841 –1930) en Jaap Gidding (1887 - 1955) spelen hier een belangrijke rol. Ontwerpen gebaseerd op de Amsterdamse School zijn zeer bekend geworden.

Over het algemeen wordt de symmetrische knoop gebruikt soms wordt geëxperimenteerd met de asymmetrische knoop waarmede bij eenzelfde knoopdichtheid iets meer variatie kan worden bereikt. De symmetrische knoop geeft echter een regelmatiger resultaat en is ook robuuster omdat beide einden van de pooldraad om een ketting draad is geknoopt. De kleden zijn door het gebruik van eersteklas wol en de dikte van de draden van de pool en het grondweefsel zeer sterk en kunnen heel lang meegaan. Als voorbeeld kunnen worden genoemd de tapijten die rond 1877 in het woonhuis van Paulina le Fèvre de Montigny-Bisdom van Vliet in Haastrecht (huidig Museum Bisdom van Vliet) zijn gelegd en die nu nog steeds in gebruik zijn. De kleuren en het uiterlijk van deze Deventer tapijten zijn nog steeds even mooi als in de 19e eeuw.

Fabricage

De tapijten worden in Nederland altijd geknoopt op een verticaal weefgetouw. De pooldraden zijn soms op maat voorgesneden zodat na het leggen van de knoop de draad niet meer behoeft te worden afgesneden. In de fabrieken wordt meestal door vrouwen geknoopt in advertenties worden veelal jonge meisjes van 12 tot 16 jaar uitgenodigd om te solliciteren. Ze krijgen een opleiding die ongeveer een jaar duurt om volleerd knoopster te worden.

Het knopen: de kettingdraden zijn tussen de onder- en bovenboom van het weefgetouw gespannen, de pool wordt geknoopt om de kettingdraden evenwijdig aan de onderliggende inslagdraad. Omdat de pooldraden erg dik zijn wordt er geknoopt met de vingers zonder gebruik te maken van een haakje. Na het gereedkomen van een rij knopen wordt de volgende inslag aangebracht die meestal bestaat uit een draad heen en een terug. Er wordt geknoopt aan de hand van een werktekening van het patroon die goed zichtbaar is opgehangen. Voor een breder tapijt werken meerdere personen aan een rij knopen en ieder heeft zijn eigen tekening. Als het tapijt klaar is wordt het van het getouw afgenomen en wordt de pool egaal op één hoogte geschoren. Heel grote tapijten worden uit meerder stukken vervaardigd en ter plaatse aan elkaar genaaid.  

 Er worden twee soorten tapijt vervaardigd:

  • De eerste soort zouden we kunnen aanduiden als een karpet, evenals de oosterse en Perzische tapijten is het bijna altijd rechthoekig. Er is meestal een middenveld met versiering omgeven door een hoofdrand met enkele smallere randen. De zijkanten zijn afgewerkt met een dikke draad die gelaineerd is en zo verankerd is aan de inslagdraden. De andere zijden zijn meestal afgewerkt met franje die gevormd wordt door uithangende kettingdraden dan wel door een gesloten afwerking.
  • De tweede soort is een kamerbreed tapijt. Er is een middenveld omgeven door een of meerdere randen met daar omheen een brede effen zoome). Ter plaatse wordt het tapijt op maat gesneden en de zijkanten afgenaaid. Als de breedte van het vertrek erg varieert wordt ook de rand verschoven zodat het middenveld globaal de vorm van het vertrek krijgt. Dit soort tapijten waren erg kostbaar en worden alleen gevonden in de woningen der rijken.

 

 

Fragment van een tapijt van een schip van Holland Amerika Lijn, bij het ontwerp is duidelijk rekening gehouden met de globale uiteindelijke vorm.

Savonnerie tapijt in het Chateau de Fontainebleau

Vloerkleed met art déco-patroon, Jaap Gidding, 1920

Fragment van een handgeknoopt Deventer tapijt


Eetkamer(boven) en zitkamer(onder)  Huize Paulina Bisdom- van Vliet

foto: Joost de Beij, bureau Licht,  Zaltbommel 

     
     

De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V

De tapijtindustrie,

uitgave van:  

  • Stichting onderwijsinstellingen, Den Haag
  • Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V., 
    Stichting onderwijsinstellingen, Den Haag, Nederland
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V
De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V De tapijtindustrie, Koninklijke Vereenigde Tapijtfabrieken N.V