CARPETGALLERY
consumentensite voor Perzische en oosterse tapijten

Symboliek in de Perzische tapijtkunst

Inleiding

home

Allereerst enkele omschrijvingen van de betekenis van het woord symbool:
  • Verdichting van een begrip in een enkele voorstelling => teken, zinnebeeld (VanDale online woordenboek)
  • Symbool [algemeen], oorspronkelijk een contramerk, herkenningsteken of legitimatiebewijs. 
    Later werd symbool gebruikt voor elk afgesproken teken (ook parool of wachtwoord) en voor teken in het algemeen; van daar kreeg het de speciale betekenis van zinnebeeld: een aanschouwelijk teken (voorstelling, voorwerp of handeling) dat naar een andere, vaak niet-aanschouwelijke werkelijkheid verwijst (bijv. palm voor overwinning). (Encarta 98)

Zoals een woord in de geschreven taal een zaak of begrip aanduid is een symbool een afbeelding van iets. Een symbool een zichtbaar teken is waarvan de ingewijden de betekenis kennen. Voor niet ingewijden is de betekenis te achterhalen door de onwillekeurige verbinding die gemaakt kan worden tussen het symbool en de betekenis. Deze verbinding is echter sterk cultuurgebonden en daardoor voor een buitenstaander niet altijd eenvoudig te maken. Veel symbolen in een cultuur zijn oud en worden van generatie op generatie min of meer vanzelf doorgegeven. Soms krijgt een symbool in de loop der tijden een andere of bijkomende betekenis en sommige symbolen verliezen in de loop der tijd hun betekenis.



Zeykhur-kruis, dit motief wordt aangeduid als "Andreaskruis" maar ook als afgeleid van het Sunburst-motief. De oorsprong van dit kleed ligt in Azerbeidjan waar van ouds een deel van de bevolking christen is. Toch is de veronderstelling van het Andreaskruis onwaarschijnlijk omdat er over het algemeen weinig christelijke symbolen zijn verwerkt in tapijten.
Arie M. den Toom

 

Symboliek in de Perzische tapijtkunst

 
Bijna alle motieven, afbeeldingen en kleuren in Perzische tapijten hebben een symbolische betekenis. Deze betekenis is grotendeels onbewust mondeling overgeleverd en verschilt van streek tot streek. Als men een tapijtknoopster vraagt naar de betekenis van een bepaald motief dan zal zij waarschijnlijk zeggen dat ze het niet weet. Als we echter vragen waarom ze hier of daar een haan afbeeldt dan zegt ze direct dat helpt tegen onheil en gevaar. Ook tal van religieuze symbolen zoals de hand van Fatima wordt veelvuldig toegepast zonder duidelijk motivatie. Toch herkent elke "ingewijde" direct het symbool en weet de achterliggende betekenis. In de voorstellingen die worden gezien op picturale tapijten geven de symboliek van de motieven en onderwerpen een diepere betekenis aan de afbeeldingen. De maker beredeneert niet het gebruik van een bepaald symbool net zo min als de beschouwer dat doet. Het wezen van de symboliek in Perzische tapijten is zeker niet rationeel en intellectueel maar veelmeer gevoelsmatig. Een symbool heeft voor de ingewijde geen verklaring nodig, het spreekt direct tot het hart van de mens. 
Om de overzichtelijkheid te bevorderen zijn de behandelde motieven verdeeld in een aantal groepen.


Vooral in nomadenkleden wordt het vlak voorzien van een groot aantal motieven die een symbolische betekenis hebben (Khamseh, 1920).
 

Kleuren

  • Rood: Rood symboliseert mannelijke vastberadenheid en een blijde jeugd
  • Groen: Groen is de heilige kleur voor de mohammedanen, de kleur is gewijd aan Mohammed en zijn opvolgers.1) De gelovigen die de bedevaart naar Mekka hebben gemaakt mogen een groen hoofddeksel dragen. Groen symboliseert het paradijs, hoop, innerlijke vernieuwing en de opstanding.
  • Blauw: Blauw is de kleur van de lucht, gezag, kracht en ouderdom, in sommige gevallen symboliseert deze kleur koninklijke waardigheid. Blauw is volgends het volksgeloof een krachtige afweer tegen "het boze oog", veelal worden blauwe kralen aan kleding van kleine kinderen om hen te behoeden. Aan sierkleedjes, zakken, tassen, tuig en siervoorwerpen worden vaak blauwe kralen bevestigd die hetzelfde doel beogen. De kleding van de Soefi's is blauw en het is eveneens de kleur van de rouw.
  • Geel: Geel is de kleur van het rijpe graan en symboliseert overvloed en jeugd.
  • Oranje: Sommige Derwisjen dragen oranje kleding, de kleur symboliseert vroomheid en nederigheid.
  • Wit: Wit is de kleur van de onschuld, zuiverheid en van de dood.
  • Zwart: Zwart symboliseert mannelijkheid en drukt respect uit voor degenen die een verlies geleden hebben.

1) Mensen houden van deze kleur en in de koran staat: “Zij dragen kleren van fijne groene zijde…” [hoofdstuk 76, vers 21] en: “Leunend op groene kussens…” [55:76] 



Sierband voor rij- en lastdieren tijdens feestelijke gebeurtenissen zoals een bruiloft. Kralen in allerlei kleuren vormen een afweer tegen het boze oog en zijn symbolisch voor voorspoed en geluk.
 

Geometrische motieven

Geometrische motieven zijn meestal afgeleid van allerlei voorwerpen, bloemen en dieren. Vooral de nomadenknopers stileren hun motieven omdat het knoopwerk te grof is voor een nauwkeurige afbeelding in een klein motief. Ook de het islamitische verbod tot het maken van afbeeldingen van levende wezens met een ziel (mensen en dieren) heeft in later tijden (na 600 na Christus) bijgedragen aan het ontstaan van geometrische motieven.
   

Bloemen en planten

Bloemen en planten komen heel veel voor in motieven op Perzische tapijten. In ateliertapijten zijn prachtige natuurgetrouwe afbeeldingen van bloemen en planten, naarmate de kleden grover worden zoals de dorps-, boeren- en nomadenkleden worden de vormen meer en meer gestileerd.
 
klik hier voor de pagina over bloemen en planten
 

Mensen en dieren

 
De afbeeldingen van mensen en dieren vormen een apart hoofdstuk; volgens de mohammedaanse leer mogen levende zielen niet worden afgebeeld. Toch vinden we op talloze tapijten afbeeldingen van zowel mensen als dieren. Het betreft vaak afbeeldingen van koningen en belangrijke personen maar ook de personages uit de rijke Perzische dicht- en verhalenkunst. Bij deze personen zijn vaak eveneens dieren afgebeeld en ook zijn dieren wel het hoofd- of detailmotief in allerlei kleden.
 
klik hier voor de pagina's over mensen en dieren
 

Diverse motieven

Allerlei motieven zijn afgeleid van gebruiksvoorwerpen, amuletten en andere zaken. Veel van deze motieven zijn gebruikt omdat er een symbolische betekenis aan verbonden is, niet altijd is deze symbolische betekenis eenduidig. De symbolische betekenis is vaak verbonden met het orginele voorwerp of zaak.
 
klik hier voor de pagina over de diverse motieven